Rudarsko „srce“Srbije – arhitektura i znamenitosti grada Bora!

Grad Bor se nalazi u Timočkoj Krajini i pripada Borskom okrugu, zajedno sa Negotinom, Kladovom i Majdanpekom. Bor se prostire na površini od 856 km2. Sa svojom bogatom rudarskom prošlošću i netaknutom prirodom, raznolikom tradicionalnom kuhinjom i gostoljubivim domaćinima, Bor predstavlja sve popularniju turističku destinaciju.

U nastavku slede znamenitositi ovog grada, poređane hronološki, po periodu nastanka.

Sakralna arhitektura Bora u 19. veku – jačanje verskog života nakon turske vlasti

Nakon oslobađanja od Turaka u 19. veku, prioritet je bila urbanizacija naselja, sa naglaskom na podizanje crkve jer je ona imala važno mesto u formiranju vizuelnog identiteta naselja. Ovaj period je obeležilo jačanje i obnavljanje verskog života, kao i podizanje i obnavljanje novih sakralnih građevina. Tri crkve svedoče o ovom periodu:

Crkva Svetog Ilije u Zlotu

Selo Zlot svoju prvu crkvu je dobilo još u prvoj polovini 19. veka, 1837. godine. Ta crkva bila je posvećena Prepodobnoj materi Paraskevi. Crkva je 1839. godine prepravljena i posvećena Svetom proroku Iliji. Trideset godina kasnije podignuta je nova crkva posvećena Svetom Iliji. U pitanju je jednobrodna građevina sa polukružnom apsidom na istoku i pripratom i visokim zvonikom na zapadu.

Crkva Svete Trojice u Krivelju

Gradnja ove sakralne građevina započeta je 1869. godine, prema projektu arhitekte Dragutina Milutinovića. To je podužna jednobrodna zasvedena sakralna građevina sa oltarskom apsidom na istoku i pripratom sa zvonikom na zapadu. Ikonostas predstavlja jedini vizuelni fokus u enterijeru hrama. Njegove likovne osobenosti govore o radu trojice umetnka, jedan od njih je Nikola Marković.

Crkva Uspenja Presvete Bogorodice u Slatini

Podignuta je 1860. godine, za vreme vladavine kneza Mihaila Obrenovića. Sledi tip građevine podužne osnove sa zvonikom podignutim iznad priprate na zapadnoj strani. 

Trospratni ikonostas ukrašen pozlaćenim duborezom, rađen u skladu sa neoklasicističkim konstruktivnim načelima i baroknim dekorativnim elementima, predstavlja naročitu vrednost ove sakralne građevine. Premda je tvorac ikonostasa nepoznat, ikonografska rešenja ne odstupaju od slikarskog manira Nikole Markovića. Ikonostas crkve u Slatini predstavlja opšte prihvaćeni tip oltarske pregrade svojstven najpre na području Kneževine, a potom i Kraljevine Srbije tokom druge polovine 19. veka.

Kao jedinstveno arhitektonsko zdanje, crkva Uspenja Presvete Bogorodice u Slatini je proglašena spomenikom kulture 1989. godine.

Arhitektura Bora u međuratnom periodu – nagla urbanizacija otvaranjem rudnika

Otkriće rudnika početkom prošlog veka rezultiralo je da malo mesto Bor preraste u rudarsku koloniju u koju su se doseljavali i radnici iz ostalih krajeva Srbije. Za potrebe zaposlenih u rudniku, podižu se prvi objekti društvenog i verskog karaktera, čiju gradnju je u najvećoj meri finansiralo Francusko društvo borskih rudnika na čelu sa Đorđem Vajfertom. Prvo naselje, poznatije kao „stara rudarska kolonija“, imalo je planski izgrađene zgrade, koje su se razlikovale od tipičnih seoskih kuća. Naselje je prvenstveno nastalo da zadovolji osnovne egzistencijalne potrebe sve većeg broja radnika u rudniku.

Prema tome, može se reći da su osnovne karakteristike društveno-istorijskog i kulturnog razvoja u Boru bile uslovljene i određene postojanjem rudnika bakra. Bor je sve do turobnih godina Drugog svetskog rata predstavljao jedno kolonijalno naselje koje je odgovaralo upravo potrebama rudnika, radnika u istom, kao i ostalog dela stanovništva. 

Na celokupan društveni i kulturni razvoj, kao i na uobličavanje vizuelne slike Bora u prvoj polovini 20. veka, najviše je uticalo prisustvo francuske kompanije kao vlasnika borskog rudnika i prisustvo ruskih emigranata. Njihovi uticaji doprineli su da Bor od jednog zaboravljenog i izolovanog kraja za svega par decenija postane privredni i kulturno-obrazovni centar Timočke regije.

Tokom 30-ih godina 20. veka, Bor je ostavljao utisak velikog i prometnog rudarskog mesta. Upravo u tom periodu borski rudnik je bio jedan od najvećih rudnika bakra u čitavom svetu i vodeće preduzeće u Kraljevini SHS. Ta dekada je u istoriji grada poznata kao „zlatno doba“ Borskog rudnika. 

Uporedo sa industrijskim prosperitetom, tekao je i ubrzani razvoj grada, koji će uticati na naglu ekspanziju graditeljske delatnosti. Upravo u međuratnom periodu, Bor prerasta u veliko, dinamično, i po mnogim karakteristikama jedinstveno mesto, sa izraženim atributima grada, ali istovremeno zadržavajući i brojna obeležja rudarske kolonije. 

U periodu između dva svetska rata utemeljene su osnovne društvene i kulturne institucije i započeti svi životni procesi koji su karakteristični za gradska naselja. Da bi ispunila potrebe sve većeg broja stanovništa u Boru, uprava Francuskog društva podiže mnoge objekte društvenog i javnog karaktera – državne ustanove, škole, bolnicu, privredne i industrijske zgrade, crkvu. To svedoči o velikoj arhitektonskoj produkciji u Boru u ovom istorijskom razdoblju. 

Zgrada Opštinskog suda je izgrađena 1932. godine, prva bolnica dve godine kasnije, nova zgrada osnovne škole sa učiteljskim stanovima 1937. godine, a 1939./1940. i nova pravoslavna crkva. Za svoje potrebe Francuzi su podigli zgradu Direkcije i Francusku kasinu, koje i danas dominiraju starim delom Bora.

Drugi bitan faktor koji je uticao na društvene i kulturne prilike u Boru bio je uticaj ruskih emigranata. Prihvat i smeštaj velike ruske izbegličke kolonije nakon Oktobarske revolucije u Kraljevinu SHS, trebao je da izrazi zahvalnost srpske krune i srpskog naroda za podršku i pomoć carske Rusije tokom Prvog svetskog rata. Ruski emigranti su se u Boru prvi put pojavili 1923. godine, u potrazi za boljim životom. 

Francuska uprava je angažovala ruske emigrante, najverovatnije inženjere, među kojima se ističe jedno ime – Andrej Klepinjin – arhitekta crkve Svetog Velikomučenika Đorđa. Sama građevina po svojoj arhitekturi pripada trikonhalnom moravskom tipu crkava. Predstavlja zanimljivo stilsko rešenje ruskih neimara koji su u svojim delima uglavnom kombinovali elemente srpskog srednjovekovnog graditeljstva sa vlastitim arhitektonskim koncepcijama.

Međusobno zalaganje obe strane doprineće da Bor postepeno dobije fizionomiju i arhitektonsko-urbanistički izgled koji je u mnogim delovima ostao do danas nepromenjen.

U ovom razdoblju izdvaja se još jedna građevina – današnja Zgrada tehničkog fakulteta, podignuta kao zgrada Kasine 1928. godine od strane vlasnika rudnika, Francuskog društva Borskih rudnika. To je bila prva reprezentativna građevina u Boru. U pitanju je monumentalno arhitektonsko zdanje na dve etaže sa glavnim ulazom na istočnoj strani. U sklopu Kasine nalazio se Aneks podignut 1929. godine i Gostinska kuća iz 1938. godine. U ovom kompleksu građevina sada se nalazi Tehnički fakultet Univerziteta u Beogradu.

Arhitektonska zdanja u Brestovačkoj banji – građanska arhitektura 19. veka

Brestovačka banja jedna je od najstarijih banja u Srbiji. Nalazi se na 8 km udaljenosti od Bora, u nestvarnom prirodnom ambijentu na obalama Brestovačke reke i reke Pujice. Banja je okružena stoletnom šumom na nadmorskoj visini od 345 metara. Upravo se na prostoru Brestovačke banje može videti građanska arhitektura Bora iz 19. veka. Knez Miloš Obrenović i Aleksandar Karađorđević su tu sagradili zdanja koja su proglašena nepokrenim kulturnim dobrima od izuzetnog značaja.

U Brestovačkoj banji se izdvajaju tri znamenitosti:

Tursko kupatilo – Hamam je najstariji objekat, koji najverovatnije potiče iz 18. veka. Pripada orijentalnom tipu gradnje, što posebno naglašava poluloptasti svod-kube. Hamam je kvadratnog oblika, mala ali skladna građevina u čijoj se unutrašnjosti nalazi okrugao bazen prečnika 2,60 metara i dubine 1,10 metara, sa kružno izrađenom klupom od kamena i stepenicama. Istorijski značaj dobija dolaskom kneza Miloša u Brestovačku banju. Knez je redovno koristio hamam i blagodeti lekovite banjske vode.

Hamam se nalazi prekoputa Konaka kneza Miloša. Konak se nalazi na malom uzvišenju, a izgrađen je 1837. godine u stilu tradicionalne arhitekture prve polovine 19. veka. U osnovi pravougaonog oblika jednostavne konstrukcije, konak je zidan od bondruka sa profilisanim gredama od hrastovine na ivicama objekta, koje imaju i konstruktivnu i dekorativnu funkciju. Levo od ulaznih vrata je smešten doksat, a po dijagonali na suprotnoj strani objekta je skromna odžaklija – kuhinja.

Ovu zgradu je knez Miloš namenio za svoj boravak u Brestovačkoj banji.

Unutrašnjost predstavlja skladnu celinu koju čine ukupno pet prostorija – veliki hol i četiri sobe, prostor u kome je postavljena istorijsko-etnološka izložba „Brestovačka Banja u vreme kneza Miloša“, Muzeja rudarstva i metalurgije u Boru.

Ova ekspozicija posetiocima pripoveda o boravcima kneza Miloša u Brestovačkoj banji, značajnim ličnostima političkog, društvenog i kulturnog života Srbije u vreme njegove vladavine, načinu odevanja kneza Miloša i građanske klase, uniformama Miloševe garde. Ekspozicijom je obuhvaćena i rekonstrukcija srpske građanske sobe u prvoj polovini 19. veka, kao i orijentalni elementi pokućstva.

Tu je i Knežev dvorac dinastije Karađorđević izgrađen 1856. godine, po nalogu kneza Aleksandra Karađorđevića, na brežuljku koji dominira Brestovačkom banjom. U osnovi pravougaonog oblika na sprat, zgrada ostavlja utisak sklada i ukazuje na uticaj gradske arhitekture. Prizemlje je od kamena, dok je sprat građen od opeke, debelih spoljašnjih i unutrašnjih zidova. U prizemlju se nalazi prostran hol iz koga se na srpat stiže kamenim, monumentalnim stepenicama. Dve prostorije se nalaze u prizemlju, a na spratu salon sa balkonom i četiri sobe.

Dvorac je podignut pod uticajem romanske arhitekture, dominantne u zapadnoj Evropi u tom periodu. I sam život na dvoru je bio organizovan po ugledu na evropske dvorove i ceremonijale na njima.

Reprezentativni primeri moderne arhitekture

Dom kulture u Boru jeste savremeni arhitektonski višespratni objekat, izgrađen 1970. godine. Zgrada je u natur betonu i staklu, sa prilazom u dva nivoa. Donji nivo u spoljnjem sklopu sadrži otvorenu scenu u betonu po principu grčkih pozorišta. 

Za potrebe proširenja kopa i obezbeđivanja normalnog školskog rada, od 1. oktobra 1979. škola „3.oktobar“ dobila je novu školsku zgradu na slobodnom prostoru između 3. i 4. kilometra. U zgradi izgrađenoj sredstvima samodoprinosa i udruženog rada, učenicima i nastavnicima stajali su na raspolaganju kabineti, radionice, specijalizovane učionice, prostorije za zabavište, trpezarija i upravne prostorije.

Bor je mnogo više od rudarskog centra u istočnoj Srbiji – to je grad koji čuva prošlost, mesto gde se priroda i kultura prepliću na jedinstven način. Od crkava koje svedoče o duhovnom preporodu, preko velelepnih zdanja iz međuratnog perioda, do mirnog ambijenta Brestovačke banje koji pripoveda priče znamenitih porodica, Bor pruža svojim posetiocima putovanje kroz vreme. Ovaj grad nudi autentično iskustvo svima koji žele da upoznaju drugačiju, živopisnu stranu Srbije i zato zaslužuje da se nađe na mapi svakog radoznalog putnika.

Tekst je napisan u saradnji sa Muzejom rudarstva i metalurgije Bor