Tilva Roš

“Na istočnoj strani sela Bora, na Crvenom brdu, imaju razvaline od staroga gradića. Tu se nalazi usred grada jedna rupa, tako duboka, da se niko od stanovnika ne usuđuje da u nju uđe” (Milićević 1876:877).

Iako se Bor po svojim karakteristikama (vidovi privređivanja, arhietktura, organizacija društvenog i privatnog života, običaji…) nije razlikovao od ostalih sela istočne Srbije, ipak je , kroz čitav 19. vek privlačio pažnju rudarskih stručnjaka, geologa, putopisaca, avanturista… Specifikum ovog, šumom obraslog sela bio je Tilva Roš, brdo kupastog oblika kraj Borske reke, impresivnog izgleda zbog intenzivno crvene boje, koja je poticala od oksida gvožđa, nastalog u oksidacionoj zoni velikog kvarcno-piritskog rudnog tela sa nešto bakra, zlata i srebra (Simić 1969:29). Milan Đ. Milićević je prvi, u knjizi “Kneževina Srbija” pomenuo “razvaline od starog gradića” na Tilva Rošu (Milićević 1876:877). Arheolog Miloje Vasić nalaze i raskopine Tilva Roša dovodi u vezu s najstarijim, praistorijskim rudarstvom kada su zlato i bakar iz ovih krajeva menjani za robu, koju su donosili grčki trgovci. O datiranju starih radova, kaže: “Za severoistočni deo Srbije utvrđeno je skorašnjim nalascima fragmentarnog posuđa u starim rudarskim hodnicima u Boru, da je rudarskih radova tamo bilo još u bronzanoj, ako ne čak i u
bakarnoj periodi“ (Vasić 1905:597). Po opisu etnologa Tihomira Đorđevića, koji je 1905. godine prošao kroz Bor, na vrhu brda nalaze se “ostaci od nekakvog starog grada”, utvrđenja s bedemima debljine dva metra, koji su se spajali pod pravim uglom i formirali fortifikaciju s pravougaonom osnovom. On je detaljno opisao i stelu pronađenu na Tilva Rošu, koja se 1905 godine nalazila ispred kancelarije Uprave Borskog rudnika:”Kod ovog grada nađen je prošle godine i jedan rimski nadgrobni kamen, koji se sada nalazi pred kancelarijom uprave
borskog rudnika. Većim je delom desno i levo odbijen. Najveća mu je dužina 0,41 m., a najveća širina 0,31 m. a debljina 0,16 m. Iznad natpisnog polja nalazi se polje s reljefom koji predstavlja konja pred jednim trbušavim sudom sa širokim otvorom. Od suda se vidi samo leva
polovina. Konj se nešto nagnuo natrag i ima vrlo dugačak rep. Ispod toga je udubljeno natpisno polje uokvireno jednom trakom. Ono je odbijeno desno i dole, a dugo je 0,17 m., široko 0,14 m. Slova
su gruba i od njih se vidi samo: D (is) M (anibus) S (aerum) VIN (neko gentilno ime kao npr. Vincius ili slično) IMV (? Coguomen na imus?) ” (Đorđević 1906:61) Osim ovog zapisa, stela je reprodukovana je u Spomenik SAN XCVIII, 303. Dalja sudbina ovog
nalaza je za sada nepoznata.
U Muzeju rudarstva i metalurgije u Boru, u zbirci negativa na staklu, koje su radili fotografi FDBR-a beležeći na taj način najznačajnije pojave i događaje borskog rudnika, čuva se i snimak jednog nadgrobnog spomenika, čija je reprodukcija publikovana u tekstu dr. Vladimira
Kondića, Rimljani na području Bora i u njegovom susedstvu, Bor i okolina, knjiga prva, 1973, 47. Sa legendom: “Antički nadgrobni spomenik, lok. “Tilva roš” – Bor”. Kondić, u tekstu o steli kaže: “U
dolini Borske reke, u neposrednoj blizini utvrđenja, otkriveni su ostaci civilnog naselja, a u podnožju uzvišenja nalazila se nekropola, s koje svakako potiče jedina pronađena i u velikoj meri oštećena stela. Sudeći po ukrasu na frontonu, izrađena je negde sredinom 3. veka”(Kondić 1973:47).
Početkom 20. veka, kada je otkriveno borsko rudište, antički radovi su bili u potpunosti očuvani, u podnožju Tilva Roša nalazilo se antičko groblje, gde je pronađen rimski sarkofag, a u starim rudarskim kopovima sačuvan je rimski novac, antički žišci, rudarski alat kao i
fragmenti keramike. Pored Tilva Roša proticala je Borska reka, gde se po mišljenju Dimitrija Antule radilo na ispiranju zlata (Kondić 1973:47). Ostaci rudarskih radova kao i prepranih nanosa u dolini Borske reke ukazuju da su u periodu antike otkopavana korena rudišta sa samorodnim zlatom, a da je paralelno sa njima bila zastupljena ispiračka delatnost zlatonosnih nanosa (Simić 1969: 28). Po mišljenju
Vladimira Kondića, pored zlata, potrebe Rimskog carstva su i za ostalim metalima, posebno bakrom, bile velike, tako da izgleda neverovatno da bogatstvo bakarnom rudom ovih krajeva ostane nezapaženo antičkim rudarima i da se na borskim terenima u antici radilo samo na zlatu (Kondić 1973:47).
Visok stepen razvitka rudarstva u srednjevekovnoj Srbiji, nije obuhvatio i Bor. U srednjevekovnim istorijskim izvorima nema tragova koji bi dokumentovali rudarsku ili topioničku delatnost na borskim terenima u srednjem veku. Može se samo pretpostaviti da srednjevekovnim rudarima nisu promakli antički radovi, koji su bili sačuvani do početka 20. Veka.

Autor: Suzana Mijić, Viši kustor etnolog

Izvor: Muzej rudarstva i metalurgije Bor

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *